Đi khám sức khỏe định kỳ, siêu âm bụng xong, bạn nhận được dòng kết luận “gan nhiễm mỡ” dù hầu như không uống rượu bia và cũng chẳng thấy khó chịu gì. Gan nhiễm mỡ không do rượu tiến triển lặng lẽ, nên hiểu đúng và phát hiện sớm là cách tốt nhất để bảo vệ lá gan.
Gan nhiễm mỡ không do rượu là gì?
Gan nhiễm mỡ không do rượu (viết tắt tiếng Anh là NAFLD) là tình trạng mỡ tích tụ quá mức trong gan mà nguyên nhân không phải do uống nhiều rượu bia. Theo Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, bệnh được xác định khi lượng mỡ trong tế bào gan, chủ yếu ở dạng triglyceride, vượt quá 5% trọng lượng gan ở người không uống hoặc uống ít rượu.
Gần đây, giới chuyên môn dùng tên gọi mới là MASLD – bệnh gan nhiễm mỡ liên quan rối loạn chuyển hóa. Tên mới nhấn mạnh mối liên hệ giữa bệnh với thừa cân, đường huyết cao và mỡ máu bất thường.
Bệnh phổ biến hơn nhiều người nghĩ. Theo Viện Quốc gia về Đái tháo đường, Tiêu hóa và Bệnh thận Hoa Kỳ (NIDDK), khoảng 24% người trưởng thành ở Mỹ có gan nhiễm mỡ không do rượu.
Vì sao bệnh thường “im lặng” và ai dễ mắc?
Theo Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS), gan nhiễm mỡ không do rượu thường không gây ra triệu chứng nào. Một số người có thể thấy rất mệt mỏi, người không khỏe hoặc đau, tức vùng gan (hạ sườn phải), nhưng những biểu hiện này mơ hồ và dễ bị bỏ qua. Vì vậy, nhiều trường hợp chỉ được phát hiện tình cờ khi siêu âm hoặc xét nghiệm máu.
Bạn nên biết mình có thuộc nhóm nguy cơ hay không:
- Thừa cân, béo phì, nhất là béo vùng bụng. Theo NIDDK, gan nhiễm mỡ không do rượu gặp ở tới 75% người thừa cân và hơn 90% người béo phì nặng.
- Đái tháo đường típ 2 hoặc kháng insulin. Theo NIDDK, khoảng một phần ba đến hai phần ba người mắc đái tháo đường típ 2 có gan nhiễm mỡ không do rượu.
- Rối loạn mỡ máu: cholesterol hoặc triglyceride trong máu bất thường.
- Hội chứng chuyển hóa và tăng huyết áp – những vấn đề thường đi cùng nhau.
- Tuổi tác và lối sống: NHS ghi nhận nguy cơ cao hơn ở người trên 50 tuổi, người ăn uống thiếu lành mạnh và ít vận động.
Bốn giai đoạn của gan nhiễm mỡ không do rượu
Theo NHS, bệnh có thể diễn tiến qua bốn giai đoạn. Không phải ai cũng đi hết cả chặng đường này.
| Giai đoạn | Điều gì xảy ra trong gan |
|---|---|
| 1. Nhiễm mỡ đơn thuần | Mỡ tích tụ trong gan nhưng gan chưa bị tổn thương |
| 2. Viêm gan nhiễm mỡ | Gan bắt đầu viêm, chưa có tổn thương nghiêm trọng |
| 3. Xơ hóa | Xuất hiện mô sẹo, gan đã tổn thương nhưng vẫn còn hoạt động được |
| 4. Xơ gan | Gan tổn thương nặng, sẹo lan rộng, chức năng suy giảm |
NIDDK cho biết người bị viêm gan nhiễm mỡ có nguy cơ tiến triển thành xơ gan và ung thư gan. Ngoài ra, gan nhiễm mỡ còn liên quan đến nguy cơ cao hơn về bệnh tim mạch và đái tháo đường típ 2.
Phát hiện gan nhiễm mỡ bằng cách nào?
Bác sĩ thường hỏi về thói quen ăn uống, rượu bia, đo chiều cao, cân nặng, vòng eo rồi chỉ định thêm:
- Siêu âm bụng: phương pháp không xâm lấn, được dùng phổ biến để thấy hình ảnh mỡ trong gan và loại trừ một số bệnh gan khác.
- Xét nghiệm máu: đo các men gan như ALT, AST, GGT.
- Đo độ đàn hồi gan: giúp ước lượng mức độ xơ hóa mà không cần can thiệp.
- Sinh thiết gan: chỉ thực hiện trong một số trường hợp cần xác định rõ gan có viêm và tổn thương hay không.
Thay đổi lối sống: nền tảng để gan khỏe lại
Giảm cân từ từ
Theo NIDDK, giảm ít nhất 3% đến 5% cân nặng có thể giúp giảm mỡ trong gan; để cải thiện tình trạng viêm và xơ hóa, có thể cần giảm tới 7% đến 10% cân nặng. Tuy nhiên, đừng nóng vội: NIDDK cũng lưu ý giảm cân quá nhanh và suy dinh dưỡng có thể khiến bệnh gan nặng hơn.
Ăn uống lành mạnh, bớt đồ uống có đường
Nguyên tắc chung là ăn nhiều rau, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, ưu tiên chất béo không bão hòa thay cho chất béo bão hòa và chất béo chuyển hóa, đồng thời kiểm soát khẩu phần. NIDDK đặc biệt khuyên tránh thực phẩm và đồ uống chứa nhiều đường đơn, nhất là fructose – loại đường có trong nước ngọt, nước uống thể thao, trà pha sẵn có đường và nước ép.
Vận động đều đặn
NHS khuyến nghị vận động ít nhất 150 phút mỗi tuần. Hoạt động thể chất có ích cho gan ngay cả khi cân nặng chưa giảm.
Hạn chế rượu bia, thận trọng với sản phẩm “bổ gan”
Dù bệnh không do rượu gây ra, rượu bia vẫn có thể làm gan tổn thương thêm, vì vậy NIDDK khuyên người có gan nhiễm mỡ nên uống ở mức tối thiểu. NIDDK cũng cảnh báo một số chế phẩm thảo dược có thể gây hại cho gan; bạn hãy hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng bất kỳ thực phẩm bổ sung nào. Nếu cần dùng thuốc, bác sĩ sẽ là người chỉ định loại phù hợp.
Khi nào bạn cần đi khám?
Bạn nên chủ động đến cơ sở y tế trong các trường hợp sau:
- Bạn thuộc nhóm nguy cơ (thừa cân, đái tháo đường típ 2, rối loạn mỡ máu, tăng huyết áp) mà chưa từng kiểm tra gan.
- Kết quả khám định kỳ ghi nhận gan nhiễm mỡ hoặc men gan tăng.
- Mệt mỏi kéo dài, đau tức hạ sườn phải không rõ nguyên nhân.
- Có dấu hiệu gợi ý bệnh đã nặng như vàng da, phù chân – khi đó cần đi khám ngay.
Gan nhiễm mỡ không do rượu thầm lặng nhưng không hề vô hại. Khám sức khỏe định kỳ, giữ cân nặng hợp lý, ăn uống điều độ và vận động mỗi ngày là những việc trong tầm tay giúp bạn bảo vệ lá gan lâu dài.
Bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, không thay thế cho chẩn đoán và điều trị của bác sĩ.
Nguồn tham khảo:
- NIDDK (Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ) – Definition & Facts of NAFLD & NASH
- NIDDK (Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ) – Treatment for NAFLD & NASH
- NIDDK (Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ) – Eating, Diet, & Nutrition for NAFLD & NASH
- NHS (Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh) – Non-alcoholic fatty liver disease (NAFLD)
- Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh – Gan nhiễm mỡ không do rượu: Nguyên nhân và cách phòng ngừa