Cầm kết quả xét nghiệm mỡ máu cao, nhiều người về nhà nhìn vào căn bếp và băn khoăn: hũ mỡ lợn thắng sẵn có nên bỏ? Chai dầu đang dùng có ổn không? Món rán, món xào hằng ngày phải thay đổi ra sao? Thực tế, bạn không cần kiêng hẳn dầu mỡ, điều quan trọng là chọn đúng loại chất béo, dùng lượng vừa phải và nấu theo cách hợp lý.
Chất béo bão hòa và không bão hòa: khác nhau ở đâu?
Mọi loại dầu mỡ đều giàu năng lượng, nhưng tác động lên mỡ máu khác nhau. Có thể chia thành nhóm bão hòa và nhóm không bão hòa (đơn, đa):
- Chất béo bão hòa: thường đông đặc ở nhiệt độ phòng. Theo WHO, nhóm này có nhiều trong thịt mỡ, bơ động vật, dầu cọ, dầu dừa, kem, phô mai, bơ sữa tinh luyện (ghee) và mỡ lợn. Vinmec cũng khuyên người rối loạn lipid máu hạn chế mỡ heo, mỡ bò, mỡ gia cầm, bơ động vật, dầu dừa, dầu cọ và dầu nhân cọ.
- Chất béo không bão hòa đơn: có trong dầu ô liu, dầu cải (canola), quả bơ, đậu phộng và các loại hạt. NHS xếp dầu ô liu và dầu hạt cải vào nhóm này.
- Chất béo không bão hòa đa: có trong dầu hướng dương, dầu ngô, dầu đậu nành, cá béo, hạt lanh, quả óc chó. Nhóm này gồm cả omega-6 và omega-3.
WHO khuyến nghị thay chất béo bão hòa bằng chất béo không bão hòa đơn hoặc đa từ thực vật.
Mỡ lợn, dầu dừa, dầu cọ hay dầu thực vật: nên chọn gì?
Mỡ lợn thắng, mỡ gà, tóp mỡ hay nước cốt dừa rất quen thuộc trong bếp Việt, nhưng đều là nguồn chất béo bão hòa mà người mỡ máu cao nên dùng ít lại. Dầu dừa và dầu cọ tuy có nguồn gốc thực vật nhưng chứa nhiều chất béo bão hòa, nên không phải cứ “dầu thực vật” là tốt cho tim mạch. Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ (AHA) cũng xếp dầu cọ, dầu dừa cùng nhóm với bơ động vật, mỡ lợn và shortening, đồng thời khuyên ưu tiên các loại dầu thực vật khác thay cho chúng.
Theo AHA, các loại dầu nên ưu tiên gồm dầu cải (canola), dầu ngô, dầu ô liu, dầu lạc (đậu phộng), dầu rum, dầu đậu nành, dầu hướng dương và các loại dầu thực vật pha trộn từ những dầu này. Dầu vừng, dầu cám gạo, dầu bơ, dầu hạt nho cũng là lựa chọn tốt, chỉ là có thể đắt hơn. AHA gợi ý chọn dầu có dưới 4 gam chất béo bão hòa trong mỗi muỗng canh.
Trong thực tế, bạn có thể dùng dầu ô liu hoặc chút dầu vừng để trộn nộm, salad; dầu đậu nành, dầu lạc, dầu hướng dương để xào, phi hành tỏi thay cho mỡ lợn; và giảm bớt nước cốt dừa trong món kho, cà ri. Nên chọn chai nhỏ nếu ít nấu và cất ở nơi tối, mát như AHA khuyên để dầu không bị ôi.
Ăn bao nhiêu chất béo mỗi ngày là đủ?
Dầu tốt vẫn là chất béo, dùng nhiều vẫn dễ tăng cân. Theo WHO:
- Tổng chất béo nên chiếm không quá 30% tổng năng lượng mỗi ngày ở người trưởng thành, và không dưới 15%.
- Chất béo bão hòa không quá 10% tổng năng lượng.
- Chất béo chuyển hóa (trans) không quá 1% tổng năng lượng.
Để dễ hình dung, với khẩu phần khoảng 2.000 kcal/ngày, 10% năng lượng tương ứng khoảng 200 kcal, tức chừng 22 gam chất béo bão hòa (mỗi gam chất béo cho khoảng 9 kcal). NHS đưa ra mức cụ thể: nam giới không quá 30 gam, nữ giới không quá 20 gam chất béo bão hòa mỗi ngày.
Với người đã có rối loạn lipid máu, mức khuyến nghị thường chặt hơn. Theo Vinmec, chất béo bão hòa nên dưới 7% tổng năng lượng, và nên dùng dầu có nguồn gốc thực vật. Bạn nên hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để có con số phù hợp với mình.
Nấu sao cho ít dầu và an toàn hơn?
Chiên ngập dầu rồi để dành dầu cho bữa sau là thói quen khá phổ biến. AHA khuyên không dùng lại hoặc đun lại dầu đã nấu, đồng thời không khuyến khích chiên ngập dầu. Nếu dầu bốc khói, bắt lửa hay có mùi lạ thì nên bỏ đi vì dầu đã bị biến chất. Vinmec cũng lưu ý thực phẩm chiên rán lâu trên bếp là một nguồn chất béo chuyển hóa.
Một vài cách giảm dầu dễ áp dụng:
- Ưu tiên hấp, luộc: WHO khuyên hấp hoặc luộc thay cho chiên rán.
- Nướng, áp chảo ít dầu: dùng chảo chống dính, quét một lớp dầu mỏng.
- Đong dầu bằng muỗng thay vì rót thẳng từ chai, để biết mình dùng bao nhiêu.
- Bỏ mỡ thấy được: lọc bỏ da gà, phần mỡ của thịt; chọn thịt nạc thay cho ba chỉ như Vinmec gợi ý.
- Hớt váng mỡ trên mặt nồi canh xương, nồi kho sau khi để nguội.
Đọc nhãn thực phẩm và khi nào cần đi khám
Khi chọn dầu ăn hay thực phẩm đóng gói, bạn hãy xem bảng thành phần dinh dưỡng, chú ý dòng “chất béo bão hòa” và “chất béo chuyển hóa”. NHS đưa ra ngưỡng tham khảo tính trên 100 gam thực phẩm:
| Chỉ số (trên 100 g) | Thấp | Cao |
|---|---|---|
| Tổng chất béo | Từ 3 g trở xuống | Trên 17,5 g |
| Chất béo bão hòa | Từ 1,5 g trở xuống | Trên 5 g |
Mỡ máu cao thường không gây triệu chứng. Theo Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, đa số người phát hiện tình cờ khi khám sức khỏe định kỳ, hoặc khi đã gặp biến cố như nhồi máu cơ tim, đột quỵ. Tâm Anh khuyến nghị người khỏe mạnh từ 20 tuổi xét nghiệm cholesterol định kỳ 5 năm một lần; nam 45–65 tuổi và nữ 55–65 tuổi nên kiểm tra 1–2 năm một lần; từ 65 tuổi trở lên nên kiểm tra mỗi năm. Người hút thuốc, béo phì, tiểu đường, tăng huyết áp hoặc có người thân bị cholesterol cao nên kiểm tra thường xuyên hơn theo hẹn của bác sĩ. Trước khi lấy máu, bạn thường cần nhịn ăn 10–14 giờ và chỉ uống nước lọc.
Nếu bạn đang được điều trị mỡ máu, hãy tiếp tục theo đúng chỉ định của bác sĩ. Thay đổi dầu mỡ trong bếp là phần hỗ trợ, không thay cho việc tái khám. Hãy đi khám sớm nếu có đau tức ngực, khó thở, chóng mặt, tê yếu tay chân hay nói khó.
Lời kết
Bạn không cần bỏ hẳn dầu mỡ: hãy đổi mỡ lợn, dầu dừa, dầu cọ sang dầu ô liu, đậu nành, hướng dương, lạc, vừng; dùng vừa đủ; không chiên đi chiên lại và ưu tiên hấp, luộc, nướng. Những thay đổi nhỏ này, cùng xét nghiệm định kỳ và lời khuyên của bác sĩ, giúp bạn chăm sóc tim mạch bền vững hơn.
Bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, không thay thế cho chẩn đoán và điều trị của bác sĩ.
Nguồn tham khảo:
- WHO – Healthy diet – Fact sheet
- American Heart Association – Healthy Cooking Oils
- NHS – Fat: the facts
- Vinmec – Dinh dưỡng trong bệnh rối loạn lipid máu
- Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh – Xét nghiệm cholesterol là gì? Quy trình và ý nghĩa kiểm tra
